Thursday, January 06, 2005
NAPOLEON'S SEKREET
DE POEPDOOS
Na het bombardement van Rotterdam in Mei 1940, wordt een actie ontketend om kinderen van de slachtoffers tijdelijk elders onder te brengen. Mijn zusters krijgen het voor elkaar dat ons gezin een meisje opneemt. Zomer 1940 komt 'n 'Rotterdammertje' bij ons in huis. Het evacueetje heet Henny en heeft de leeftijd van mijn jongste zus, ze is 13 jaar. Ze blijkt achteraf gelukkig niet 'uitgebombardeerd' te zijn; maar ze is daarom niet minder welkom.
Het moet voor een stadsmeisje anno 1940 een hele overgang geweest zijn. Vanaf een bovenhuis naar een boerderij in de vesting Naarden. Onze boerderij was één van de circa 20 die tussen de woonhuizen in de smalle straatjes stonden. De vesting vormde toen, in vele opzichten, een armelijk ouderwets reservaat temidden van welvarende moderne villawijken. De getrouwde vrouwen sprak men aan met 'juffrouw', uitgezonderd de echtgenotes van de notabelen of de gegoede importbevolking. Veelvuldig waren de 'onverklaarbaar bewoonde woningen'. Boven de deur van zo'n krot hing een groot wit bord met zwarte letters met de misleidende tekst: "ONBEWOONBAAR VERKLAARD". De bewoners van deze panden hadden het twijfelachtige voordeel dat zijn geen huur behoeften te betalen.
Bij onze bouwvallige 18e-eeuwse boerderij ontbreekt het bord. Onze houtwormen houden elkaar bij de hand om hun voedselbron niet te laten instorten. Voedsel genoeg in het zware eiken gebinte van de hoge kapconstructie. 's Winters als het sneeuwt, moet er sneeuw geruimd worden ...... op de vliering, hilder en hooizolder, vanwege de open dakpannen. Het geheel is wel schilderachtig. Verschillende kunstschilders hebben de achterzijde vereeuwigd met de toren van de Grote Kerk op de achtergrond. De boerderij van 25 x 13 meter bestaat vooral uit de koeienstal en de hooischuur. Het woongedeelte, met een indeling daterend uit de 19e-eeuw, is maar klein. Er zijn drie bedsteden, waarvan er nog één als slaapplaats dient. Mijn ouders slapen in de opkamer met wit gekalkte muren en een tegelvloer. Onder de vloer ligt de gewelfde kelder, gevuld met weckflessen en grote Keulse potten. Er is een voorkamer die, hoewel geen pronkkamer, zelden gebruikt wordt. Gehuisd wordt in de donkere achterkamer, het daglicht komt door één raam met kleine sponningen. In het keukentje is geen kraan of pomp. Buiten op het ruime erf is wel een grote houten pomp met koperen tuit en een waterput. Ook staan hier de 'bijgebouwen', een grote wrakke schuur en een melkhok met aangebouwd afdak. Onder het afdak staat een ouderwets stenen wasfornuis met in gemetselde ketel, gestookt met takkenbossen en afvalhout. Zacht waswater wordt met een akertje uit de waterput opgehaald. Naast het wasfornuis, achter een scheefgezakte deur, bevindt zich de plee. In dit hokje staat de poepdoos, een houten kist met een rond gat. De ruimte is goed geventileerd door de kieren tussen de planken van de wanden. Een bezoek eraan in de winteravonden, over het spiegelgladde erf gewapend met een brandende kaars in een blaker, is een hele expeditie. Mijn broer, op zo'n avond met een flakkerend kaarsje daar aanbeland, veroorzaakt paniek bij de buren. De buurvrouw, in de belendende tuin, ziet vlammen oplichten achter de houten wand en roept : "Brand !" Mijn broer dooft snel de kaars en houdt zich stil. De buren gaan met een knijpkat-lantaarn op zoek naar de vlammen!
Niet alleen de woon- en werkruimte ademt de oude tijd. Oudjes vertellen over gebeurtenissen die zij alleen uit overlevering kennen. Verhalen teruggaand tot aan de Franse tijd. Opoe vertelt hoe tijdens het beleg van Naarden, Franse soldaten Bussum plunderden. Bij haar grootvaders knecht werden zelfs de zilveren knopen van zijn broek gerukt. Als een oud-tante op haar praatstoel zit, komt het bezoek van Napoleon aan Naarden ter sprake. Er doet ook een verhaal de ronde over de vrouw van Willem I. Zij zou bij het tolhuis aan de Amersfoortse straatweg, een sanitaire noodstop gemaakt hebben. De po waarin zij plaste, kreeg bij de tolgaardersfamilie een ereplaats.
In deze voor haar sterk verschillende omgeving, belandt nu ons 'Rotterdammertje'. Henny ziet romantiek in wat wij als dagelijkse werkelijkheid ondervinden. Dat valse romantische beeld onderkennen de boeren allang voor het typetje van Paul van Vliet. Paul laat een boertje zeggen: "Dat zijn leuke dingen voor de mensen", wanneer het boertje inspeelt op de romantische voorstellingen over boeren door buitenstaanders.
Als mijn vader het meisje de poepdoos wijst, verzint hij ter plekke een fabeltje. Hij wil het geval enig cachet geven, omdat het hele gezin zich ervoor geneert. De fabel is waarschijnlijk geënt op 'n variant van de koninklijke pispot. Vader maakt het meisje wijs dat Napoleon, tijdens zijn bezoek aan Naarden, op deze poepdoos gezeten heeft. Op Henny maakt dit verhaal blijkbaar diepe indruk. Jaren later, volwassen geworden en getrouwd, brengt Henny samen met haar man een bezoek aan de boerderij. Bij het rondleiden, van haar man binnen en buiten de boerderij, toont zij trots de poepdoos en zegt: "Kijk, op deze W.C. heeft Napoleon nog gezeten!"
____________________________________________________________________________
Voor het filmpje met beeld en geluid zie:
http://nl.youtube.com/watch?v=6w-CMQYfQUA
----------------------------------------------------------------------------
Verklaring:
Sekreet of secreet is afgeleid van het Franse woord voor geheim. Het werd in de 19e-eeuw in de volksmond wel gebruikt als ander woord voor plee. Een Water-Closet bestond praktisch nog niet.
______________________________
DE OMROEPER 1987/1988 jrg. 1, nr. 1
F.J.J. de Gooijer
http://gooijer.netfirms.com/
http://gooijer.nl.jouwpagina.nl/
Gastenboek
http://erfgooijers.write2me.nl/
Voor afbeeldingen en foto's, zie:
http://gooiland.vijftigplusser.nl/
_________________
Na het bombardement van Rotterdam in Mei 1940, wordt een actie ontketend om kinderen van de slachtoffers tijdelijk elders onder te brengen. Mijn zusters krijgen het voor elkaar dat ons gezin een meisje opneemt. Zomer 1940 komt 'n 'Rotterdammertje' bij ons in huis. Het evacueetje heet Henny en heeft de leeftijd van mijn jongste zus, ze is 13 jaar. Ze blijkt achteraf gelukkig niet 'uitgebombardeerd' te zijn; maar ze is daarom niet minder welkom.
Het moet voor een stadsmeisje anno 1940 een hele overgang geweest zijn. Vanaf een bovenhuis naar een boerderij in de vesting Naarden. Onze boerderij was één van de circa 20 die tussen de woonhuizen in de smalle straatjes stonden. De vesting vormde toen, in vele opzichten, een armelijk ouderwets reservaat temidden van welvarende moderne villawijken. De getrouwde vrouwen sprak men aan met 'juffrouw', uitgezonderd de echtgenotes van de notabelen of de gegoede importbevolking. Veelvuldig waren de 'onverklaarbaar bewoonde woningen'. Boven de deur van zo'n krot hing een groot wit bord met zwarte letters met de misleidende tekst: "ONBEWOONBAAR VERKLAARD". De bewoners van deze panden hadden het twijfelachtige voordeel dat zijn geen huur behoeften te betalen.
Bij onze bouwvallige 18e-eeuwse boerderij ontbreekt het bord. Onze houtwormen houden elkaar bij de hand om hun voedselbron niet te laten instorten. Voedsel genoeg in het zware eiken gebinte van de hoge kapconstructie. 's Winters als het sneeuwt, moet er sneeuw geruimd worden ...... op de vliering, hilder en hooizolder, vanwege de open dakpannen. Het geheel is wel schilderachtig. Verschillende kunstschilders hebben de achterzijde vereeuwigd met de toren van de Grote Kerk op de achtergrond. De boerderij van 25 x 13 meter bestaat vooral uit de koeienstal en de hooischuur. Het woongedeelte, met een indeling daterend uit de 19e-eeuw, is maar klein. Er zijn drie bedsteden, waarvan er nog één als slaapplaats dient. Mijn ouders slapen in de opkamer met wit gekalkte muren en een tegelvloer. Onder de vloer ligt de gewelfde kelder, gevuld met weckflessen en grote Keulse potten. Er is een voorkamer die, hoewel geen pronkkamer, zelden gebruikt wordt. Gehuisd wordt in de donkere achterkamer, het daglicht komt door één raam met kleine sponningen. In het keukentje is geen kraan of pomp. Buiten op het ruime erf is wel een grote houten pomp met koperen tuit en een waterput. Ook staan hier de 'bijgebouwen', een grote wrakke schuur en een melkhok met aangebouwd afdak. Onder het afdak staat een ouderwets stenen wasfornuis met in gemetselde ketel, gestookt met takkenbossen en afvalhout. Zacht waswater wordt met een akertje uit de waterput opgehaald. Naast het wasfornuis, achter een scheefgezakte deur, bevindt zich de plee. In dit hokje staat de poepdoos, een houten kist met een rond gat. De ruimte is goed geventileerd door de kieren tussen de planken van de wanden. Een bezoek eraan in de winteravonden, over het spiegelgladde erf gewapend met een brandende kaars in een blaker, is een hele expeditie. Mijn broer, op zo'n avond met een flakkerend kaarsje daar aanbeland, veroorzaakt paniek bij de buren. De buurvrouw, in de belendende tuin, ziet vlammen oplichten achter de houten wand en roept : "Brand !" Mijn broer dooft snel de kaars en houdt zich stil. De buren gaan met een knijpkat-lantaarn op zoek naar de vlammen!
Niet alleen de woon- en werkruimte ademt de oude tijd. Oudjes vertellen over gebeurtenissen die zij alleen uit overlevering kennen. Verhalen teruggaand tot aan de Franse tijd. Opoe vertelt hoe tijdens het beleg van Naarden, Franse soldaten Bussum plunderden. Bij haar grootvaders knecht werden zelfs de zilveren knopen van zijn broek gerukt. Als een oud-tante op haar praatstoel zit, komt het bezoek van Napoleon aan Naarden ter sprake. Er doet ook een verhaal de ronde over de vrouw van Willem I. Zij zou bij het tolhuis aan de Amersfoortse straatweg, een sanitaire noodstop gemaakt hebben. De po waarin zij plaste, kreeg bij de tolgaardersfamilie een ereplaats.
In deze voor haar sterk verschillende omgeving, belandt nu ons 'Rotterdammertje'. Henny ziet romantiek in wat wij als dagelijkse werkelijkheid ondervinden. Dat valse romantische beeld onderkennen de boeren allang voor het typetje van Paul van Vliet. Paul laat een boertje zeggen: "Dat zijn leuke dingen voor de mensen", wanneer het boertje inspeelt op de romantische voorstellingen over boeren door buitenstaanders.
Als mijn vader het meisje de poepdoos wijst, verzint hij ter plekke een fabeltje. Hij wil het geval enig cachet geven, omdat het hele gezin zich ervoor geneert. De fabel is waarschijnlijk geënt op 'n variant van de koninklijke pispot. Vader maakt het meisje wijs dat Napoleon, tijdens zijn bezoek aan Naarden, op deze poepdoos gezeten heeft. Op Henny maakt dit verhaal blijkbaar diepe indruk. Jaren later, volwassen geworden en getrouwd, brengt Henny samen met haar man een bezoek aan de boerderij. Bij het rondleiden, van haar man binnen en buiten de boerderij, toont zij trots de poepdoos en zegt: "Kijk, op deze W.C. heeft Napoleon nog gezeten!"
____________________________________________________________________________
Voor het filmpje met beeld en geluid zie:
http://nl.youtube.com/watch?v=6w-CMQYfQUA
----------------------------------------------------------------------------
Verklaring:
Sekreet of secreet is afgeleid van het Franse woord voor geheim. Het werd in de 19e-eeuw in de volksmond wel gebruikt als ander woord voor plee. Een Water-Closet bestond praktisch nog niet.
______________________________
DE OMROEPER 1987/1988 jrg. 1, nr. 1
F.J.J. de Gooijer
http://gooijer.netfirms.com/
http://gooijer.nl.jouwpagina.nl/
Gastenboek
http://erfgooijers.write2me.nl/
Voor afbeeldingen en foto's, zie:
http://gooiland.vijftigplusser.nl/
_________________
Labels: Gooise geschiedenis
